Μεθοδολογία ανάλυσης διασποράς: ANOVA και μελέτη κοινοτήτων

Μεθοδολογία ανάλυσης διασποράς: ANOVA και μελέτη κοινοτήτων

Ο όρος «ανάλυση διασποράς» σημαίνει δύο διαφορετικά πράγματα. Στη στατιστική είναι η ANOVA, που ελέγχει αν οι μέσοι όροι περισσότερων ομάδων διαφέρουν μεταξύ τους. Στις κοινωνικές επιστήμες είναι η συστηματική μελέτη μιας διασποράς, δηλαδή ενός πληθυσμού που ζει έξω από τη χώρα καταγωγής του: πόσοι είναι, πού βρίσκονται, πώς οργανώνονται και πώς συνδέονται με την πατρίδα. Η σωστή μεθοδολογία και στις δύο περιπτώσεις ακολουθεί την ίδια λογική: πρώτα το ερώτημα, μετά οι πηγές, μετά η μέθοδος, και στο τέλος ο έλεγχος των προϋποθέσεων πριν από κάθε συμπέρασμα. Παρακάτω εξηγούμε και τις δύο έννοιες και δείχνουμε πού συναντιούνται στην έρευνα για τον Ελληνισμό.

Συνοπτικά

• Στη στατιστική, η ανάλυση διασποράς (ANOVA) συγκρίνει μέσους όρους ομάδων με το κριτήριο F και προϋποθέτει κανονικότητα, ίσες διακυμάνσεις και ανεξάρτητες παρατηρήσεις.
• Στη μελέτη κοινοτήτων, το διεθνές πρότυπο είναι η χαρτογράφηση διασποράς: πρώτα δευτερογενή δεδομένα (απογραφές, διοικητικά αρχεία), μετά πρωτογενή έρευνα με συλλόγους και οργανώσεις.
• Η βιβλιογραφία ευνοεί τις μικτές μεθόδους και την πολυτοπική επιτόπια έρευνα, γιατί η διασπορά ζει σε περισσότερες από μία χώρες ταυτόχρονα.
• Για την ελληνική διασπορά δεν υπάρχει πρόσφατη ενιαία απογραφή, οπότε κάθε αριθμός χρειάζεται σαφή πηγή και ημερομηνία.
• Οι δύο έννοιες συναντιούνται όταν συγκρίνουμε ποσοτικά ομάδες της διασποράς, για παράδειγμα ανά χώρα ή ανά γενιά.

Πίνακας περιεχομένων

• Δύο έννοιες, ένας όρος
• Η στατιστική ανάλυση διασποράς βήμα προς βήμα
• Πώς μελετάμε μια διασπορά: το πλαίσιο της χαρτογράφησης
• Ποσοτικές, ποιοτικές ή μικτές μέθοδοι;
• Οι ιδιαιτερότητες του ελληνικού πεδίου
• Όταν οι δύο έννοιες συναντιούνται
• Τα συχνότερα μεθοδολογικά λάθη
• Η ματιά μας
• Συνεργαστείτε με το Παρατηρητήριο
• Συχνές ερωτήσεις
• Πηγές

Δύο έννοιες, ένας όρος

Η σύγχυση είναι συνηθισμένη και εξηγεί γιατί οι αναζητήσεις για τον όρο φέρνουν μαζί πανεπιστημιακές σημειώσεις στατιστικής και μελέτες μετανάστευσης. Στα ελληνικά, «διασπορά» είναι και η στατιστική διακύμανση (variance) και η κοινότητα που ζει εκτός της πατρίδας (diaspora).

Αν ψάχνετε μόνο τη στατιστική τεχνική, η επόμενη ενότητα αρκεί. Αν μελετάτε κοινότητες, η στατιστική θα σας χρειαστεί κι αυτή, μόλις τα δεδομένα σας επιτρέψουν συγκρίσεις.

Η στατιστική ανάλυση διασποράς βήμα προς βήμα

Η ANOVA απαντά σε ένα συγκεκριμένο ερώτημα: είναι οι διαφορές μεταξύ των μέσων όρων των ομάδων μεγαλύτερες από όσο θα περιμέναμε από την τυχαία διακύμανση μέσα σε κάθε ομάδα;

1. Διατυπώστε τις υποθέσεις. Η μηδενική υπόθεση λέει ότι όλοι οι μέσοι όροι είναι ίσοι. Η εναλλακτική λέει ότι τουλάχιστον ένας διαφέρει.
2. Ελέγξτε τις προϋποθέσεις. Σύμφωνα με το εγχειρίδιο ανάλυσης σχεδιασμών ANOVA, το μοντέλο στηρίζεται στην προσθετικότητα των επιδράσεων, στην κοινή διακύμανση (ομοσκεδαστικότητα), στην κανονική κατανομή των σφαλμάτων και στην ανεξαρτησία τους μεταξύ των μονάδων.
3. Ελέγξτε την ισότητα των διακυμάνσεων. Στην πράξη χρησιμοποιείται συνήθως ο έλεγχος Levene, όπως φαίνεται στις σημειώσεις ANOVA με SPSS του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου προϋπόθεση είναι επίσης η κανονική κατανομή της ποσοτικής μεταβλητής σε κάθε κατηγορία της ποιοτικής.
4. Υπολογίστε το F. Το F είναι ο λόγος δύο εκτιμήσεων διακύμανσης: της διακύμανσης μεταξύ ομάδων προς τη διακύμανση μέσα στις ομάδες. Μεγάλη τιμή F σημαίνει ότι οι ομάδες απέχουν περισσότερο από όσο εξηγεί ο θόρυβος.
5. Προχωρήστε σε post hoc συγκρίσεις. Ένα σημαντικό F λέει ότι κάπου υπάρχει διαφορά, όχι πού. Οι συγκρίσεις ανά ζεύγη δείχνουν ποιες ομάδες διαφέρουν.

Αν οι διακυμάνσεις δεν είναι ίσες ή η κατανομή απέχει πολύ από την κανονική, υπάρχουν εύρωστες εναλλακτικές, όπως μη παραμετρικοί έλεγχοι. Η επιλογή γίνεται πριν δείτε τα αποτελέσματα, όχι μετά.

Πώς μελετάμε μια διασπορά: το πλαίσιο της χαρτογράφησης

Στη μελέτη κοινοτήτων, το πιο ολοκληρωμένο σημείο αναφοράς είναι το Diaspora Mapping Toolkit του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης, που παρουσιάζεται ως το πρώτο παγκόσμιο εργαλείο καθοδήγησης για τη χαρτογράφηση διασπορών και καλύπτει τη συλλογή και την ανάλυση δεδομένων με ποιοτικές και ποσοτικές μεθόδους. Το πλήρες κείμενο του εργαλείου οργανώνεται σε ενότητες ανά μέθοδο: ποσοτικές μέθοδοι, ποιοτικές μέθοδοι και δευτερογενή δεδομένα, με οδηγίες για έρευνες, συνεντεύξεις, ομάδες εστίασης, διοικητικά αρχεία, big data και αρχεία οργανώσεων.

Πρώτο στάδιο: δευτερογενή δεδομένα

Στη χαρτογράφηση διασπορών στην Ιταλία του 2019, ο σχεδιασμός ήταν συγχρονικός (cross-sectional) και ξεκίνησε από υπάρχουσες πηγές. Χρησιμοποιήθηκαν επίσημες στατιστικές της Istat και της Eurostat, στοιχεία του ιταλικού Υπουργείου Εσωτερικών για υπηκοότητες και άσυλο, στοιχεία της Τράπεζας της Ιταλίας για τα εμβάσματα και δεδομένα ερευνητικών ιδρυμάτων.

Το μάθημα για κάθε ερευνητή: πριν σχεδιάσετε ερωτηματολόγιο, εξαντλήστε ό,τι ήδη υπάρχει. Για την ελληνική διασπορά αυτό σημαίνει απογραφές των χωρών υποδοχής, στατιστικές ιθαγένειας και γέννησης, μητρώα προξενείων, εκλογικούς καταλόγους αποδήμων, στοιχεία ενοριών και σχολείων.

Δεύτερο στάδιο: πρωτογενής συλλογή

Στο ίδιο πρότυπο, το δεύτερο βήμα είναι η πρωτογενής συλλογή από συλλόγους και οργανώσεις της διασποράς. Εδώ μπαίνουν οι έρευνες με ερωτηματολόγιο, οι συνεντεύξεις με ηγέτες κοινοτήτων, οι ομάδες εστίασης και η καταγραφή θεσμών. Για το πώς λειτουργούν αυτοί οι φορείς και πού χάνεται η διαφάνεια, δείτε τον οδηγό μας για τους θεσμούς της διασποράς και τη λογοδοσία.

Ποσοτικές, ποιοτικές ή μικτές μέθοδοι;

Η διασπορά δεν χωρά σε ένα σύνορο, και αυτό επηρεάζει τη μέθοδο. Η εισαγωγή του περιοδικού Folklore για νέες μεθοδολογίες στη μελέτη μετανάστευσης και διασποράς υπογραμμίζει την ανάγκη για διεπιστημονικό διάλογο, την κριτική αξιολόγηση των «καθιερωμένων» μεθόδων και την προτίμηση σε μικτές ή πολλαπλές μεθόδους για τον διακρατικό κοινωνικό χώρο.

Στην ίδια γραμμή, μια μεθοδολογική επισκόπηση για τον διακρατισμό των μεταναστών σημειώνει ότι η πολυτοπική επιτόπια έρευνα, δηλαδή η συλλογή δεδομένων σε περισσότερους τόπους του ίδιου διακρατικού πεδίου, θεωρείται συχνά «χρυσό πρότυπο», ενώ και οι μελέτες ενός τόπου μπορούν να δώσουν χρήσιμα ευρήματα.

Ένα σύγχρονο παράδειγμα ψηφιακής μεθόδου είναι η μελέτη για τις αλληλεπιδράσεις Φιλιππινέζων της διασποράς στο Facebook, που συνδυάζει ποσοτική ανάλυση θεμάτων (topic modeling) με ποιοτικές προσεγγίσεις εμπνευσμένες από την εθνογραφία. Ο συνδυασμός μετράει τα δεδομένα και ταυτόχρονα ερμηνεύει τα πολιτισμικά και γλωσσικά τους νοήματα. Για την ελληνική περίπτωση, δείτε πώς λειτουργούν σήμερα τα κοινωνικά δίκτυα της διασποράς και πώς εφαρμόζεται η ανάλυση δικτύων επιρροής με μετρήσεις κεντρικότητας και συνδέσεων.

Οι ιδιαιτερότητες του ελληνικού πεδίου

Η ελληνική διασπορά είναι από τις πιο δύσκολες στη μέτρηση, για τρεις λόγους.

Δεν υπάρχει πρόσφατη ενιαία καταγραφή. Η τελευταία συνολική προσπάθεια έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1990, με την απογραφή ομογενειακού πληθυσμού της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού το 1990. Από τότε κυκλοφορούν εκτιμήσεις που διαφέρουν πολύ, ανάλογα με το ποιος μετρά και με ποιον ορισμό. Για παράδειγμα, εκκλησιαστικοί φορείς και ομογενειακές οργανώσεις στις ΗΠΑ εκτιμούν συχνά πολύ μεγαλύτερο αριθμό Ελληνοαμερικανών από όσο δείχνουν οι επίσημες απογραφές.

Οι ορισμοί δεν συμπίπτουν. Άλλο ο Έλληνας πολίτης που ζει στο εξωτερικό, άλλο ο ομογενής τρίτης γενιάς, άλλο η αυτόχθονη ελληνική μειονότητα στην Αλβανία ή η κοινότητα της Κωνσταντινούπολης. Η απογραφή κάθε χώρας ρωτά διαφορετικά: για καταγωγή, για μητρική γλώσσα, για θρήσκευμα ή για υπηκοότητα. Αν δεν δηλώσετε ποιον ορισμό χρησιμοποιείτε, οι αριθμοί σας δεν συγκρίνονται με κανέναν άλλον. Το ιστορικό υπόβαθρο των ροών το εξετάζουμε στο κείμενο για τα μεταναστευτικά κύματα των Ελλήνων.

Οι νέες πηγές απαιτούν νέα εργαλεία. Οι βιβλιομετρικές βάσεις, οι επαγγελματικές πλατφόρμες και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανοίγουν δρόμους που δεν υπήρχαν το 1990. Μια χαρακτηριστική εφαρμογή είναι η βάση δεδομένων 63.951 Ελλήνων επιστημόνων στην Ελλάδα και στη διασπορά, που χαρτογραφεί μια συγκεκριμένη επαγγελματική ομάδα από δημοσιευμένο ερευνητικό έργο. Η μέθοδος αυτή δεν μετρά όλη τη διασπορά, μετρά όμως με ακρίβεια ένα τμήμα της.

Τα αριθμητικά δεδομένα, τις πηγές και τα κενά τους τα συγκεντρώνουμε αναλυτικά στη χαρτογράφηση της ελληνικής διασποράς.

Όταν οι δύο έννοιες συναντιούνται

Η στατιστική ANOVA είναι χρήσιμο εργαλείο μέσα σε μια μελέτη διασποράς. Ας πάρουμε ένα υποθετικό σχέδιο έρευνας για να δείξουμε τη λογική, όχι πραγματικά ευρήματα.

Ένας ερευνητής θέλει να ελέγξει αν η χρήση της ελληνικής γλώσσας στο σπίτι διαφέρει ανάμεσα σε ομογενείς της Γερμανίας, της Αυστραλίας και της Νότιας Αλβανίας. Μετρά τη χρήση σε κλίμακα 0 έως 10 σε τρία δείγματα.

• Ερώτημα: διαφέρει ο μέσος βαθμός χρήσης ανάμεσα στις τρεις χώρες;
• Μέθοδος: ANOVA ενός παράγοντα, με παράγοντα τη χώρα διαμονής.
• Έλεγχος προϋποθέσεων: κανονικότητα σε κάθε ομάδα, έλεγχος Levene για την ισότητα διακυμάνσεων, ανεξαρτησία, δηλαδή όχι δύο μέλη του ίδιου νοικοκυριού στο δείγμα χωρίς να ληφθεί υπόψη.
• Ερμηνεία: ένα σημαντικό F δείχνει ότι κάπου υπάρχει διαφορά. Οι post hoc συγκρίσεις δείχνουν πού.
• Ποιοτική συμπλήρωση: συνεντεύξεις με γονείς και δασκάλους εξηγούν το γιατί, για παράδειγμα τον ρόλο των σχολείων, της εκκλησίας ή των ΜΜΕ.

Εδώ η ποσοτική σύγκριση και η ποιοτική ερμηνεία δουλεύουν μαζί, όπως προτείνει η βιβλιογραφία για τις μικτές μεθόδους. Αν προσθέσετε και δεύτερο παράγοντα, όπως τη γενιά, περνάτε σε παραγοντική ANOVA και μπορείτε να ελέγξετε αλληλεπιδράσεις.

Τα συχνότερα μεθοδολογικά λάθη

• Αριθμοί χωρίς ορισμό. Ένα «3 εκατομμύρια» χωρίς να λέτε αν μετράτε πολίτες, άτομα ελληνικής καταγωγής ή όσους δηλώνουν ελληνική ταυτότητα δεν είναι εύρημα.
• Δείγματα ευκολίας ως αντιπροσωπευτικά. Μια διαδικτυακή έρευνα που κυκλοφόρησε μέσω συλλόγων φτάνει κυρίως στα οργανωμένα μέλη. Δηλώστε το και μην γενικεύετε.
• ANOVA χωρίς έλεγχο προϋποθέσεων. Άνισες ομάδες με άνισες διακυμάνσεις δίνουν παραπλανητικό F.
• Μία χώρα για όλη τη διασπορά. Τα ευρήματα από τη Μελβούρνη δεν μεταφέρονται αυτόματα στη Δρόπολη ή στη Νέα Υόρκη.
• Ανεπιβεβαίωτες πηγές. Στον ψηφιακό χώρο κυκλοφορούν αριθμοί και αφηγήματα χωρίς προέλευση. Δείτε πώς αναγνωρίζεται και καταγράφεται η παραπληροφόρηση στη διασπορά.
• Σιωπηλή επιλογή πηγών. Κάθε πηγή έχει δημιουργό και σκοπό. Η μέθοδός μας για την ανεξάρτητη ανάλυση πηγών εξηγεί πώς τις αξιολογούμε πριν τις χρησιμοποιήσουμε.

Η ματιά μας

Στο Παρατηρητήριο Ελληνισμού πιστεύουμε ότι η μεθοδολογία δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι αυτό που χωρίζει την ανάλυση από τη γνώμη. Ο Ελληνισμός της διασποράς, των Βαλκανίων, της Θράκης και της Ανατολικής Μεσογείου συζητιέται συχνά με αριθμούς που κανείς δεν μπορεί να ελέγξει και με συμπεράσματα που προηγούνται των δεδομένων.

Γι’ αυτό δεσμευόμαστε να τεκμηριώνουμε κάθε ισχυρισμό με σαφείς πηγές και να λειτουργούμε ανεξάρτητα από κρατικές, κομματικές ή θεσμικές επιρροές. Μια ανεξάρτητη ματιά μπορεί να γράψει και όσα δεν βολεύουν κανέναν: ένα κενό στα δεδομένα, έναν θεσμό χωρίς λογοδοσία, μια απειλή που δεν έχει ακόμη ονομαστεί.

Θεωρούμε επίσης ότι καμία μεμονωμένη ειδικότητα δεν αρκεί. Ο δημογράφος, ο ιστορικός, ο αναλυτής ασφάλειας και ο κοινωνιολόγος βλέπουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου πεδίου. Για τον λόγο αυτό χτίζουμε ένα διεθνές δίκτυο συνεργατών και καλούμε ακαδημαϊκούς να συμβάλουν από τον τομέα τους, ώστε οι επιμέρους αναλύσεις να συνθέτουν μια συνολική εθνική εικόνα.

Alexios

Συνεργαστείτε με το Παρατηρητήριο

Αν ερευνάτε την ελληνική διασπορά, τα Βαλκάνια, τη Θράκη ή την Ανατολική Μεσόγειο, το Παρατηρητήριο Ελληνισμού σας προσφέρει δωρεάν ενημερωτικό υλικό, άρθρα, έρευνες και το βιβλίο μας, χωρίς διαφημίσεις και χωρίς συνδρομή.

Καλούμε ακαδημαϊκούς και αναλυτές να γίνουν Fellows και να συνεισφέρουν από την ειδικότητά τους. Αν έχετε τεκμηριωμένη πληροφορία για θέματα του Ελληνισμού, μπορείτε να τη μοιραστείτε μέσω της tip line μας.

Συχνές ερωτήσεις

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην ανάλυση διασποράς και στο t-test;

Το t-test συγκρίνει τους μέσους όρους δύο ομάδων. Η ανάλυση διασποράς συγκρίνει τρεις ή περισσότερες ομάδες ταυτόχρονα, χωρίς να πολλαπλασιάζει τον κίνδυνο λάθους που θα έφερναν πολλά διαδοχικά t-test. Αν η ANOVA βγει σημαντική, οι post hoc έλεγχοι δείχνουν ποιες ομάδες διαφέρουν.

Τι κάνω αν ο έλεγχος Levene δείξει άνισες διακυμάνσεις;

Η προϋπόθεση της ομοσκεδαστικότητας δεν ισχύει, οπότε το κλασικό F μπορεί να παραπλανήσει, ιδίως με άνισα μεγέθη ομάδων. Χρησιμοποιήστε εύρωστη παραλλαγή του ελέγχου ή μη παραμετρική εναλλακτική και αναφέρετε την επιλογή σας στη μεθοδολογία. Αν δεν είστε βέβαιοι, συμβουλευτείτε έναν στατιστικό πριν δημοσιεύσετε.

Πόσοι είναι οι Έλληνες της διασποράς;

Δεν υπάρχει μία αξιόπιστη απάντηση, γιατί η τελευταία συνολική απογραφή ομογενών έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και οι χώρες υποδοχής μετρούν με διαφορετικούς ορισμούς. Κάθε εκτίμηση πρέπει να διαβάζεται μαζί με την πηγή, το έτος και τον ορισμό της. Τα διαθέσιμα στοιχεία τα συγκεντρώνουμε στη χαρτογράφηση της ελληνικής διασποράς.

Από πού ξεκινά μια μελέτη χαρτογράφησης διασποράς;

Από τα δευτερογενή δεδομένα: απογραφές, διοικητικά αρχεία, στατιστικές μετανάστευσης και εμβασμάτων. Μόνο αφού εξαντληθούν αυτά περνάτε στην πρωτογενή συλλογή με ερωτηματολόγια, συνεντεύξεις και ομάδες εστίασης σε συλλόγους και οργανώσεις. Αυτή είναι η σειρά που ακολουθεί και το εργαλείο χαρτογράφησης του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης.

Πηγές

• Analyzing ANOVA Designs, Biometrics Information Handbook No. 5
• Ανάλυση διασποράς (ANOVA) με SPSS, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
• Diaspora Mapping Toolkit, IOM
• Diaspora Mapping Toolkit, πλήρες κείμενο, IOM
• Diaspora Mapping, Ιταλία 2019, IOM
• Towards New Methodologies in Migration and Diaspora Studies, Folklore
• Methodological Approaches to the Study of Migrant Transnationalism, Springer
• Facebook and social representations of Filipino diaspora, Frontiers in Human Dynamics
• Πόσοι είναι οι απόδημοι Έλληνες σήμερα, Πρώτο Θέμα
• Comprehensive mapping of local and diaspora scientists, Quantitative Science Studies

Προτεινόμενα

• Ανεξάρτητη ανάλυση πηγών: μέθοδος για τη μελέτη του Ελληνισμού
• Δεοντολογία στην έρευνα της διασποράς: αρχές και πρακτική
• Κοινωνικά δίκτυα διασποράς: πώς λειτουργούν σήμερα
• Μεθοδολογία ανοιχτών πηγών για την τεκμηριωμένη παρακολούθηση του Ελληνισμού